Tuổi tác càng cao, cơ thể càng trải qua nhiều thay đổi và hệ thống Tai Mũi Họng cũng không ngoại lệ. Suy giảm thính lực, ù tai, chóng mặt, khô miệng, khó nuốt hay thay đổi giọng nói là những vấn đề có thể gặp ở người cao tuổi. Tuy nhiên, không phải mọi triệu chứng đều là hệ quả bình thường của lão hóa, mà đôi khi có thể liên quan đến bệnh lý cần được phát hiện và điều trị. Vậy những vấn đề Tai Mũi Họng nào thường gặp ở người cao tuổi và làm thế nào để chủ động chăm sóc sức khỏe khi bước vào giai đoạn lão hóa? Hãy cùng tìm hiểu trong bài viết dưới đây.
Sức khỏe Tai Mũi Họng thay đổi như thế nào khi tuổi cao?
Lão hóa không chỉ ảnh hưởng đến sức khỏe tổng thể mà còn tạo ra nhiều thay đổi ở tai, mũi, họng và các chức năng liên quan như nghe, thăng bằng, ngửi, nói và nuốt. Một số thay đổi diễn ra từ từ nên người cao tuổi có thể xem đó là biểu hiện “bình thường của tuổi già” và không đi khám.
Trong đó, suy giảm thính lực liên quan đến tuổi – presbycusis là một trong những vấn đề phổ biến nhất. Theo National Institute on Deafness and Other Communication Disorders (NIDCD), khoảng 1/3 người từ 65-74 tuổi bị suy giảm thính lực và gần một nửa người trên 75 tuổi gặp khó khăn về nghe.
Bên cạnh thính lực, người cao tuổi còn có thể gặp ù tai, chóng mặt hoặc rối loạn thăng bằng, khô miệng, thay đổi giọng nói, giảm khả năng ngửi – nếm và rối loạn nuốt. Những vấn đề này không phải lúc nào cũng chỉ do quá trình lão hóa. Một số có thể liên quan đến thuốc đang sử dụng, bệnh lý mạn tính hoặc các bệnh Tai Mũi Họng cần được chẩn đoán và điều trị.
Vì vậy, hiểu rõ những thay đổi thường gặp sẽ giúp người cao tuổi và gia đình nhận biết sớm dấu hiệu bất thường, chủ động kiểm tra và duy trì chất lượng cuộc sống.
1. Suy giảm thính lực do tuổi tác – Presbycusis
Presbycusis (lão thính) là tình trạng suy giảm thính lực liên quan đến tuổi, thường diễn tiến từ từ và có xu hướng ảnh hưởng cả hai tai. Đây chủ yếu là một dạng suy giảm thính lực tiếp nhận (sensorineural hearing loss) do những thay đổi thoái hóa ở tai trong và đường dẫn truyền thính giác.
Quá trình này có thể liên quan đến sự suy giảm chức năng của các tế bào cảm thụ âm thanh trong ốc tai, thay đổi thần kinh thính giác và những tác động tích lũy trong suốt cuộc đời như tiếp xúc tiếng ồn, bệnh lý toàn thân hoặc một số thuốc có độc tính với tai.
Người cao tuổi bị suy giảm thính lực có thể:
- Thường xuyên yêu cầu người khác nhắc lại.
- Cảm thấy mọi người nói nhỏ hoặc “nói lí nhí”.
- Khó nghe điện thoại.
- Khó theo dõi cuộc trò chuyện khi có nhiều người cùng nói.
- Khó hiểu lời nói trong môi trường có tiếng ồn.
- Có xu hướng tăng âm lượng tivi.
- Khó nghe các âm thanh cảnh báo như chuông cửa hoặc còi báo động.
Đây cũng là những dấu hiệu được National Institute on Aging (NIA) sử dụng để nhận biết suy giảm thính lực ở người lớn tuổi.
Một đặc điểm đáng chú ý của presbycusis là người bệnh có thể không nhận ra mức độ suy giảm của mình vì tình trạng diễn tiến chậm. Gia đình đôi khi là người nhận thấy vấn đề trước, chẳng hạn nhận thấy ông bà thường xuyên hỏi lại hoặc trả lời không đúng câu hỏi.
Không nên mặc định mọi trường hợp nghe kém đều do tuổi tác
Suy giảm thính lực ở người cao tuổi có nhiều nguyên nhân. Nút ráy tai, bệnh lý tai giữa, tiếp xúc tiếng ồn lâu dài, thuốc gây độc tai, bệnh chuyển hóa hoặc bệnh lý thần kinh đều có thể góp phần gây nghe kém. Vì vậy, khi xuất hiện thay đổi về thính lực, người bệnh nên được khám tai và đánh giá thính lực thay vì tự cho rằng đây là hậu quả tất yếu của lão hóa.
Hướng dẫn thực hành lâm sàng về suy giảm thính lực liên quan tuổi năm 2024 của American Academy of Otolaryngology – Head and Neck Surgery Foundation khuyến nghị sàng lọc suy giảm thính lực ở người từ 50 tuổi trở lên trong các lần thăm khám y tế và đánh giá tai khi phát hiện vấn đề về nghe.
2. Ù tai ở người cao tuổi
Ù tai (tinnitus) là cảm nhận âm thanh như tiếng ve, tiếng ù, tiếng vo ve hoặc tiếng rít khi không có nguồn âm thanh tương ứng từ môi trường bên ngoài.
Ù tai có thể đi kèm suy giảm thính lực do tuổi. Ngoài ra, nó có thể liên quan đến tiếp xúc tiếng ồn, bệnh lý tai, một số thuốc hoặc các nguyên nhân khác.
Ở người cao tuổi, ù tai đáng lưu ý hơn nếu:
- Xuất hiện đột ngột.
- Chỉ xảy ra ở một bên tai.
- Có tính chất theo nhịp mạch.
- Đi kèm chóng mặt, mất thăng bằng hoặc giảm thính lực.
- Ảnh hưởng đến giấc ngủ, khả năng tập trung hoặc sinh hoạt.
Những trường hợp này nên được bác sĩ Tai Mũi Họng đánh giá để tìm nguyên nhân thay vì tự điều trị.
3. Chóng mặt và rối loạn thăng bằng
Tai không chỉ đảm nhiệm chức năng nghe mà hệ thống tiền đình ở tai trong còn đóng vai trò quan trọng trong việc duy trì thăng bằng và định hướng cơ thể.
Khi tuổi cao, chức năng của các hệ thống liên quan đến thăng bằng có thể thay đổi. Bên cạnh hệ tiền đình, thị giác, cảm giác từ cơ – khớp và khả năng kiểm soát vận động cũng chịu ảnh hưởng của quá trình lão hóa. Khi nhiều yếu tố cùng suy giảm, người cao tuổi có thể dễ mất thăng bằng hơn.
Chóng mặt hoặc rối loạn thăng bằng có thể biểu hiện bằng:
- Cảm giác xoay tròn.
- Cảm giác chao đảo hoặc không vững.
- Khó giữ thăng bằng khi đứng hoặc đi bộ.
- Buồn nôn.
- Cảm giác mất phương hướng.
Đây là vấn đề cần được quan tâm vì ngã ở người cao tuổi có thể dẫn đến chấn thương nghiêm trọng. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp chóng mặt đều xuất phát từ tai trong. Hạ huyết áp, thuốc, bệnh tim mạch, thần kinh và nhiều nguyên nhân khác cũng có thể gây chóng mặt.
Do đó, chóng mặt mới xuất hiện, kéo dài, tái diễn hoặc đi kèm các triệu chứng thần kinh cần được thăm khám để xác định nguyên nhân.
4. Khô miệng và các vấn đề vùng họng
Khô miệng (xerostomia) là tình trạng người bệnh cảm thấy miệng khô hoặc không có đủ nước bọt. Đây là vấn đề khá thường gặp ở người cao tuổi nhưng cần lưu ý rằng khô miệng không phải là một phần tất yếu của quá trình lão hóa.
Theo National Institute of Dental and Craniofacial Research (NIDCR), một trong những nguyên nhân phổ biến là tác dụng phụ của thuốc. Người cao tuổi thường sử dụng nhiều loại thuốc cùng lúc, trong đó một số thuốc điều trị tăng huyết áp, trầm cảm hoặc các bệnh lý khác có thể làm giảm tiết nước bọt. Mất nước và một số bệnh lý cũng có thể góp phần gây khô miệng.
Nước bọt đóng vai trò quan trọng trong nhai, nuốt, nói và bảo vệ răng miệng. Khi tiết nước bọt giảm, người bệnh có thể gặp:
- Khó nhai hoặc nuốt thức ăn.
- Khó nói trong thời gian dài.
- Cảm giác khô, rát ở miệng hoặc họng.
- Thay đổi vị giác.
- Hôi miệng.
- Tăng nguy cơ sâu răng và nhiễm nấm miệng.
Nếu người cao tuổi bị khô miệng kéo dài, không nên tự ý ngừng thuốc đang sử dụng. Thay vào đó, cần trao đổi với bác sĩ để xác định nguyên nhân và xem xét phương án phù hợp.
5. Rối loạn nuốt – Vấn đề cần đặc biệt chú ý
Nuốt là một quá trình phức tạp đòi hỏi sự phối hợp của miệng, lưỡi, hầu, thanh quản, thực quản và hệ thần kinh.
Khi tuổi cao, một số thay đổi sinh lý trong chức năng nuốt có thể xuất hiện. Khái niệm presbyphagia được sử dụng để mô tả những thay đổi liên quan đến lão hóa trong chức năng nuốt, trong khi dysphagia (chứng khó nuốt) là tình trạng rối loạn nuốt có ý nghĩa bệnh lý. Hai khái niệm này cần được phân biệt.
Dấu hiệu gợi ý khó nuốt gồm:
- Ho hoặc sặc khi ăn uống.
- Cảm giác thức ăn mắc ở cổ hoặc ngực.
- Khó nuốt thức ăn hoặc chất lỏng.
- Thường xuyên phải nuốt nhiều lần để đưa thức ăn xuống.
- Giọng nói thay đổi sau khi ăn uống.
- Sụt cân không chủ ý.
- Viêm phổi tái diễn.
Đặc biệt, sặc thức ăn hoặc chất lỏng vào đường thở có thể dẫn đến hít phải (aspiration) và làm tăng nguy cơ biến chứng hô hấp.
Nếu người cao tuổi thường xuyên ho, sặc khi ăn hoặc gặp khó khăn khi nuốt, cần được đánh giá bởi bác sĩ và có thể cần phối hợp với chuyên gia ngôn ngữ trị liệu – nuốt để xác định mức độ và hướng can thiệp.
6. Thay đổi giọng nói do lão hóa – Presbyphonia
Giọng nói cũng thay đổi theo tuổi. Presbyphonia là thuật ngữ chỉ những thay đổi về giọng nói liên quan đến quá trình lão hóa.
Theo các nghiên cứu, quá trình lão hóa có thể làm thay đổi cấu trúc và chức năng của thanh quản, bao gồm giảm khối lượng cơ, thay đổi mô của dây thanh và giảm hiệu quả rung của dây thanh. Những thay đổi này có thể khiến giọng nói yếu hơn, nhỏ hơn, khàn hoặc dễ mệt khi nói.
Một số người cao tuổi có thể nhận thấy:
- Giọng nói nhỏ và khó nghe.
- Giọng khàn hoặc hơi thở.
- Khó nói to trong môi trường nhiều tiếng ồn.
- Nhanh mệt khi nói.
- Giọng nói thay đổi về cao độ hoặc chất lượng.
Tuy nhiên, không nên quy mọi trường hợp khàn tiếng ở người cao tuổi cho lão hóa. NIDCD lưu ý các vấn đề về giọng có thể do trào ngược dạ dày – thực quản, nhiễm trùng đường hô hấp, lạm dụng giọng, tổn thương dây thanh, bệnh thần kinh hoặc ung thư thanh quản.
Vì vậy, khàn tiếng kéo dài hoặc ngày càng nặng cần được khám Tai Mũi Họng, đặc biệt ở người có tiền sử hút thuốc hoặc các yếu tố nguy cơ bệnh lý thanh quản.
7. Suy giảm khả năng ngửi và vị giác
Khả năng ngửi và nếm cũng có thể thay đổi khi tuổi cao. Nhiều người nhận thấy thức ăn không còn thơm hoặc hấp dẫn như trước, từ đó ăn uống kém ngon miệng.
Khả năng cảm nhận mùi có thể suy giảm theo tuổi và người lớn tuổi đôi khi không nhận biết được mức độ thay đổi này. National Institute on Aging cũng đang nghiên cứu mối liên hệ giữa suy giảm khứu giác ở người cao tuổi với sức khỏe não bộ và các bệnh lý liên quan đến lão hóa.
Tuy nhiên, giảm ngửi hoặc mất ngửi không nên mặc định là do tuổi tác. Các nguyên nhân như viêm mũi, viêm xoang, polyp mũi, nhiễm virus, thuốc hoặc một số bệnh lý thần kinh cũng có thể ảnh hưởng đến khứu giác.
Nếu mất khứu giác xuất hiện đột ngột, kéo dài hoặc đi kèm những triệu chứng bất thường khác, người bệnh nên được đánh giá y tế.
8. Các vấn đề mũi xoang ở người cao tuổi
Người cao tuổi vẫn có thể mắc viêm mũi, viêm xoang, dị ứng hoặc các bệnh lý khác của đường hô hấp trên. Nghẹt mũi, chảy nước mũi, dịch mũi chảy xuống họng và giảm khả năng ngửi có thể ảnh hưởng đáng kể đến chất lượng cuộc sống.
Tuy nhiên, việc điều trị ở người cao tuổi cần thận trọng hơn vì họ thường có nhiều bệnh lý nền và sử dụng nhiều thuốc. Một số thuốc điều trị cảm lạnh, dị ứng hoặc nghẹt mũi có thể gây tác dụng phụ hoặc tương tác với các thuốc đang dùng.
Do đó, người cao tuổi không nên tự ý sử dụng thuốc kéo dài, đặc biệt là các thuốc không kê đơn, mà nên tham khảo bác sĩ hoặc dược sĩ khi có bệnh lý nền hoặc đang dùng nhiều thuốc.
Vì sao chăm sóc Tai Mũi Họng quan trọng đối với người cao tuổi?
Các vấn đề Tai Mũi Họng không chỉ ảnh hưởng đến một cơ quan riêng lẻ mà có thể tác động đến giao tiếp, dinh dưỡng, giấc ngủ, khả năng vận động và chất lượng cuộc sống.
Ví dụ, suy giảm thính lực khiến người cao tuổi khó giao tiếp với gia đình, khó nghe hướng dẫn của bác sĩ hoặc khó nhận biết các tín hiệu cảnh báo trong môi trường sống. NIDCD cho biết nghe kém có thể khiến người bệnh gặp khó khăn khi giao tiếp và làm tăng cảm giác bị cô lập.
Hướng dẫn lâm sàng năm 2024 về suy giảm thính lực liên quan tuổi cũng nhấn mạnh việc tư vấn cho người bệnh và gia đình về tác động của nghe kém đối với giao tiếp, an toàn, chức năng, nhận thức và chất lượng cuộc sống.
Tương tự, khó nuốt có thể ảnh hưởng đến dinh dưỡng và an toàn đường thở; khô miệng có thể ảnh hưởng đến sức khỏe răng miệng; còn rối loạn thăng bằng có thể làm tăng nguy cơ mất ổn định khi di chuyển.
Vì vậy, chăm sóc Tai Mũi Họng ở người cao tuổi nên được xem là một phần của chăm sóc sức khỏe toàn diện, thay vì chỉ điều trị khi triệu chứng trở nên nghiêm trọng.
Khi nào người cao tuổi nên đi khám Tai Mũi Họng?
Không phải mọi thay đổi về tai, mũi, họng đều cần cấp cứu, nhưng một số dấu hiệu nên được kiểm tra sớm:
- Thính lực giảm dần hoặc đột ngột.
- Nghe kém rõ rệt ở một bên tai.
- Ù tai kéo dài hoặc ù tai một bên.
- Chóng mặt, mất thăng bằng tái diễn.
- Chảy dịch hoặc chảy máu từ tai.
- Khó nuốt, thường xuyên ho hoặc sặc khi ăn uống.
- Sụt cân không rõ nguyên nhân kèm khó nuốt.
- Khàn tiếng kéo dài.
- Đau họng hoặc cảm giác vướng họng dai dẳng.
- Nghẹt mũi hoặc chảy máu mũi kéo dài.
- Giảm hoặc mất khứu giác kéo dài.
Đặc biệt, suy giảm thính lực đột ngột, chóng mặt dữ dội kèm triệu chứng thần kinh, khó thở hoặc khó nuốt nghiêm trọng cần được đánh giá y tế khẩn cấp.
Làm thế nào để bảo vệ sức khỏe Tai Mũi Họng khi về già?
Một số thói quen đơn giản có thể giúp duy trì sức khỏe Tai Mũi Họng:
- Kiểm tra thính lực định kỳ
Nếu nhận thấy nghe kém hoặc khó hiểu lời nói, người cao tuổi nên được kiểm tra thính lực. Với người đã được xác định có suy giảm thính lực, hướng dẫn năm 2024 cho phép cân nhắc đánh giá thính lực ít nhất mỗi 3 năm hoặc sớm hơn khi có thay đổi về khả năng nghe.
- Bảo vệ tai khỏi tiếng ồn
Tiếp xúc tiếng ồn lớn trong thời gian dài có thể góp phần gây suy giảm thính lực. Vì vậy, nên hạn chế môi trường âm thanh quá lớn và sử dụng phương tiện bảo vệ thính giác phù hợp khi cần.
- Không tự ý lấy ráy tai
Việc sử dụng tăm bông hoặc vật cứng đưa sâu vào ống tai có thể gây tổn thương. Nếu nghi ngờ nút ráy tai làm giảm thính lực, nên để nhân viên y tế kiểm tra và xử lý phù hợp.
- Chú ý thuốc đang sử dụng
Người cao tuổi thường dùng nhiều thuốc hơn và một số thuốc có thể ảnh hưởng đến thính lực, gây chóng mặt hoặc làm khô miệng. Không nên tự ý ngừng hoặc thay đổi liều thuốc; thay vào đó, hãy trao đổi với bác sĩ nếu xuất hiện tác dụng phụ.
- Uống đủ nước và chăm sóc răng miệng
Đặc biệt với người bị khô miệng, duy trì đủ nước và vệ sinh răng miệng đúng cách có thể giúp giảm khó chịu và bảo vệ sức khỏe răng miệng. NIDCR cũng khuyến nghị khám răng định kỳ và tìm nguyên nhân nếu khô miệng kéo dài.
- Quan tâm đến các dấu hiệu khó nuốt
Không nên xem ho, sặc thường xuyên khi ăn là “chuyện bình thường của tuổi già”. Đây có thể là dấu hiệu của rối loạn nuốt cần được đánh giá.
Lão hóa có thể làm thay đổi nhiều chức năng của Tai Mũi Họng, từ khả năng nghe, giữ thăng bằng, ngửi, nói cho đến nhai và nuốt. Trong đó, suy giảm thính lực liên quan đến tuổi – presbycusis – là một trong những vấn đề phổ biến nhất và có thể ảnh hưởng đáng kể đến giao tiếp cũng như chất lượng cuộc sống của người cao tuổi.
Điều quan trọng là không nên xem mọi triệu chứng Tai Mũi Họng ở người cao tuổi là hệ quả không thể tránh khỏi của tuổi tác. Nghe kém, ù tai, chóng mặt, khàn tiếng, khó nuốt, mất khứu giác hoặc khô miệng kéo dài đều có thể cần tìm nguyên nhân cụ thể.
Phát hiện sớm và điều trị phù hợp không chỉ giúp kiểm soát bệnh lý Tai Mũi Họng mà còn góp phần duy trì khả năng giao tiếp, dinh dưỡng, sự an toàn và chất lượng cuộc sống trong quá trình lão hóa.
>>>>> Tìm hiểu thêm thông tin về các bệnh lý Tai Mũi Họng tại đây!
