Viêm mũi dị ứng là một trong những bệnh lý dị ứng phổ biến nhất trên thế giới, ảnh hưởng đến khoảng 10–30% dân số. Bệnh tuy không đe dọa tính mạng nhưng có thể làm giảm đáng kể chất lượng cuộc sống khi gây nghẹt mũi kéo dài, hắt hơi liên tục, ngứa mũi, chảy nước mũi, rối loạn giấc ngủ, giảm khả năng học tập và làm việc. Không ít người bệnh lựa chọn thuốc kháng histamine như một giải pháp quen thuộc mỗi khi triệu chứng xuất hiện. Ban đầu thuốc thường mang lại hiệu quả rõ rệt, nhưng sau một thời gian sử dụng, nhiều người nhận thấy các triệu chứng không còn được kiểm soát tốt như trước.
Điều này khiến nhiều bệnh nhân cho rằng cơ thể đã “nhờn thuốc” hoặc thuốc kháng histamine không còn tác dụng. Thực tế, theo các hướng dẫn điều trị hiện nay, hiện tượng này hiếm khi là do thuốc mất hiệu quả. Nguyên nhân thường liên quan đến sự thay đổi trong cơ chế viêm của bệnh, mức độ tiến triển của viêm mũi dị ứng hoặc việc điều trị chưa phù hợp với tình trạng hiện tại.
Thuốc kháng histamine hoạt động như thế nào?
Để hiểu vì sao thuốc có thể không còn mang lại hiệu quả như mong muốn, trước hết cần hiểu cơ chế gây bệnh của viêm mũi dị ứng.
Khi người có cơ địa dị ứng tiếp xúc với dị nguyên như phấn hoa, bụi nhà, mạt bụi, lông thú cưng hoặc bào tử nấm mốc, hệ miễn dịch nhận diện nhầm các chất này là tác nhân nguy hiểm. Kháng thể IgE đặc hiệu gắn trên bề mặt dưỡng bào (mast cell) sẽ nhận diện dị nguyên, kích hoạt quá trình giải phóng hàng loạt chất trung gian hóa học, trong đó histamine là chất được giải phóng sớm và đóng vai trò quan trọng trong giai đoạn phản ứng tức thì.
Histamine gắn vào thụ thể H1 trên niêm mạc mũi, gây giãn mạch, tăng tính thấm thành mạch, kích thích đầu mút thần kinh cảm giác và tăng tiết dịch. Kết quả là người bệnh xuất hiện các triệu chứng điển hình như hắt hơi liên tục, ngứa mũi, ngứa mắt và chảy nước mũi trong.
Thuốc kháng histamine H1 thế hệ thứ hai như cetirizine, loratadine, fexofenadine, desloratadine hay bilastine hoạt động bằng cách ngăn histamine gắn vào thụ thể H1, từ đó làm giảm các triệu chứng do histamine gây ra. Nhóm thuốc này ít gây buồn ngủ hơn so với thuốc thế hệ thứ nhất và hiện được ưu tiên sử dụng trong điều trị viêm mũi dị ứng.
Tuy nhiên, histamine chỉ là một trong nhiều chất trung gian tham gia vào quá trình viêm mũi dị ứng.
Vì sao thuốc kháng histamine không còn kiểm soát được triệu chứng?
Nhiều nghiên cứu đã chứng minh rằng phản ứng dị ứng không chỉ dừng lại ở giai đoạn giải phóng histamine ban đầu mà còn chuyển sang giai đoạn viêm muộn với sự tham gia của rất nhiều tế bào miễn dịch và các chất trung gian khác.
Trong phản ứng viêm muộn, bạch cầu ái toan (eosinophil), tế bào lympho Th2, bạch cầu ưa base cùng nhiều cytokine như IL-4, IL-5, IL-13 tiếp tục được huy động đến niêm mạc mũi. Các chất trung gian như leukotriene, prostaglandin, platelet-activating factor và nhiều chemokine khác duy trì tình trạng viêm kéo dài.
Khi đó, histamine không còn là yếu tố duy nhất quyết định triệu chứng của bệnh.
Điều này giải thích vì sao thuốc kháng histamine vẫn giúp cải thiện hắt hơi và ngứa mũi nhưng lại kiểm soát rất kém triệu chứng nghẹt mũi kéo dài. Nghẹt mũi chủ yếu xuất phát từ tình trạng phù nề niêm mạc, giãn mạch và viêm mạn tính, vốn chịu ảnh hưởng của nhiều cơ chế miễn dịch khác ngoài histamine.
Đó cũng là lý do nhiều người cảm thấy thuốc “không còn tác dụng”, trong khi thực chất bệnh đã bước sang giai đoạn cần một chiến lược điều trị khác.
Không phải ai cũng đang dùng đúng loại thuốc
Một nguyên nhân khác khiến người bệnh nghĩ rằng thuốc không còn hiệu quả là lựa chọn thuốc chưa phù hợp.
Các thuốc kháng histamine thế hệ thứ nhất như chlorpheniramine hoặc diphenhydramine vẫn được bán khá phổ biến. Mặc dù có tác dụng giảm triệu chứng dị ứng, nhóm thuốc này dễ gây buồn ngủ, giảm khả năng tập trung, ảnh hưởng đến học tập, làm việc và đặc biệt không được khuyến cáo sử dụng kéo dài.
Trong khi đó, thuốc kháng histamine thế hệ thứ hai có thời gian tác dụng dài hơn, ít đi qua hàng rào máu não nên ít gây an thần và phù hợp hơn cho điều trị lâu dài. Tuy nhiên, ngay cả với nhóm thuốc này, hiệu quả cũng phụ thuộc vào việc lựa chọn đúng hoạt chất, đúng liều và đúng thời điểm sử dụng.
Ở nhiều bệnh nhân, việc chỉ uống thuốc khi triệu chứng đã bùng phát mạnh sẽ không đạt hiệu quả tối ưu. Đối với viêm mũi dị ứng theo mùa, bác sĩ có thể chỉ định bắt đầu điều trị trước thời điểm tiếp xúc với dị nguyên để kiểm soát phản ứng viêm ngay từ giai đoạn đầu.
Mức độ bệnh có thể đã thay đổi theo thời gian
Viêm mũi dị ứng không phải là bệnh có mức độ ổn định suốt đời.
Ban đầu, người bệnh có thể chỉ bị viêm mũi dị ứng từng đợt, xuất hiện khi thời tiết thay đổi hoặc khi tiếp xúc với một số dị nguyên nhất định. Theo thời gian, nếu việc tiếp xúc với dị nguyên diễn ra liên tục, phản ứng viêm có thể kéo dài và bệnh chuyển sang thể dai dẳng.
Khi đó, niêm mạc mũi luôn tồn tại tình trạng viêm mức độ thấp ngay cả khi người bệnh không có triệu chứng rõ rệt. Hiện tượng này được gọi là minimal persistent inflammation (viêm tồn lưu mức độ thấp), là cơ chế được ghi nhận trong nhiều nghiên cứu về viêm mũi dị ứng.
Trong bối cảnh này, thuốc kháng histamine đơn thuần không còn đủ khả năng kiểm soát toàn bộ quá trình viêm.
Nghẹt mũi kéo dài là dấu hiệu cần đánh giá lại phác đồ điều trị
Nếu triệu chứng nổi bật nhất là nghẹt mũi kéo dài, người bệnh không nên tiếp tục chỉ tăng liều hoặc đổi sang nhiều loại thuốc kháng histamine khác nhau.
Theo hướng dẫn ARIA, corticosteroid xịt mũi mới là lựa chọn có hiệu quả cao nhất trong điều trị viêm mũi dị ứng mức độ trung bình đến nặng, đặc biệt khi nghẹt mũi là triệu chứng chính.
Khác với thuốc kháng histamine chỉ tác động lên thụ thể H1, corticosteroid xịt mũi có khả năng ức chế nhiều mắt xích trong phản ứng viêm dị ứng. Thuốc làm giảm sự xâm nhập của bạch cầu ái toan, giảm sản xuất cytokine, giảm phù nề niêm mạc, giảm tăng tiết dịch và cải thiện lưu thông đường thở mũi.
Hiệu quả của corticosteroid xịt mũi thường không xuất hiện ngay sau vài phút như thuốc co mạch mà cần sử dụng đều đặn trong vài ngày đến vài tuần để đạt tác dụng tối ưu. Chính vì vậy, việc dùng thuốc không liên tục hoặc ngừng quá sớm là nguyên nhân khiến nhiều bệnh nhân đánh giá sai hiệu quả điều trị.
Khi nào cần phối hợp thuốc thay vì chỉ dùng kháng histamine?
Theo hướng dẫn ARIA và các khuyến cáo của EAACI (European Academy of Allergy and Clinical Immunology), việc điều trị viêm mũi dị ứng hiện nay được xây dựng theo mức độ nặng của triệu chứng và mức độ ảnh hưởng đến chất lượng cuộc sống, thay vì áp dụng một loại thuốc cho tất cả người bệnh.
Đối với viêm mũi dị ứng mức độ nhẹ, xuất hiện không thường xuyên, thuốc kháng histamine đường uống hoặc dạng xịt mũi có thể đủ để kiểm soát triệu chứng. Tuy nhiên, khi bệnh tiến triển sang mức độ trung bình hoặc nặng, đặc biệt nếu người bệnh bị nghẹt mũi kéo dài, mất ngủ, giảm khả năng học tập hoặc làm việc, việc chỉ sử dụng thuốc kháng histamine thường không còn đáp ứng đầy đủ.
Trong những trường hợp này, bác sĩ có thể chỉ định phối hợp nhiều phương pháp điều trị nhằm tác động đồng thời lên các cơ chế khác nhau của phản ứng viêm dị ứng. Việc phối hợp thuốc không nhằm mục đích tăng số lượng thuốc sử dụng mà nhằm kiểm soát hiệu quả hơn quá trình viêm đang diễn ra tại niêm mạc mũi.
Nhiều nghiên cứu cho thấy việc lựa chọn đúng phác đồ ngay từ đầu giúp kiểm soát triệu chứng tốt hơn, giảm số đợt bùng phát và hạn chế tình trạng người bệnh tự ý sử dụng nhiều loại thuốc không cần thiết.
Corticosteroid xịt mũi – nền tảng trong điều trị viêm mũi dị ứng trung bình đến nặng
Nếu thuốc kháng histamine chủ yếu ức chế tác động của histamine thì corticosteroid xịt mũi lại tác động trực tiếp lên phản ứng viêm dị ứng.
Đây được xem là nhóm thuốc có hiệu quả cao nhất trong điều trị viêm mũi dị ứng, đặc biệt ở những người có nghẹt mũi kéo dài. Các hoạt chất thường được sử dụng gồm fluticasone propionate, fluticasone furoate, mometasone furoate, budesonide và triamcinolone acetonide.
Corticosteroid xịt mũi làm giảm hoạt động của nhiều loại tế bào miễn dịch như bạch cầu ái toan, dưỡng bào và tế bào lympho T, đồng thời ức chế quá trình sản xuất các cytokine gây viêm. Nhờ đó, thuốc giúp cải thiện gần như toàn bộ các triệu chứng của viêm mũi dị ứng, bao gồm nghẹt mũi, chảy nước mũi, hắt hơi và ngứa mũi.
Một điểm quan trọng là nhóm thuốc này phát huy hiệu quả tối đa khi được sử dụng đều đặn hằng ngày theo đúng hướng dẫn. Không giống thuốc co mạch mũi hay thuốc kháng histamine có thể giảm triệu chứng khá nhanh, corticosteroid xịt mũi cần thời gian để kiểm soát phản ứng viêm. Người bệnh thường bắt đầu thấy cải thiện sau 6–12 giờ, nhưng hiệu quả tối ưu có thể cần vài ngày đến khoảng hai tuần tùy mức độ bệnh.
Nhiều người ngừng thuốc sau vài ngày vì chưa thấy cải thiện rõ rệt hoặc chỉ sử dụng khi triệu chứng xuất hiện. Đây là một trong những nguyên nhân phổ biến khiến điều trị không đạt hiệu quả như mong muốn.
Khi nào cần phối hợp corticosteroid và thuốc kháng histamine?
Một số người bệnh vẫn còn triệu chứng dù đã sử dụng corticosteroid xịt mũi đúng cách. Trong trường hợp này, bác sĩ có thể cân nhắc phối hợp thêm thuốc kháng histamine.
Hiện nay đã có các chế phẩm xịt mũi phối hợp giữa azelastine (thuốc kháng histamine) và fluticasone propionate (corticosteroid). Sự kết hợp này vừa giúp giảm nhanh các triệu chứng do histamine gây ra, vừa kiểm soát phản ứng viêm kéo dài.
Các nghiên cứu lâm sàng cho thấy liệu pháp phối hợp này có thể cải thiện triệu chứng nhanh hơn và hiệu quả hơn so với việc chỉ sử dụng corticosteroid hoặc thuốc kháng histamine đơn độc ở nhiều bệnh nhân viêm mũi dị ứng mức độ trung bình đến nặng.
Tuy nhiên, việc lựa chọn thuốc phối hợp cần dựa trên đánh giá của bác sĩ sau khi xác định chính xác mức độ bệnh và loại trừ các nguyên nhân khác gây nghẹt mũi như polyp mũi, viêm xoang mạn tính hoặc lệch vách ngăn mũi.
Vai trò của thuốc đối kháng thụ thể leukotriene
Ở một số bệnh nhân, đặc biệt là người đồng thời mắc hen phế quản hoặc có triệu chứng tăng nặng về đêm, bác sĩ có thể cân nhắc sử dụng thuốc đối kháng thụ thể leukotriene như montelukast.
Leukotriene là một nhóm chất trung gian hóa học góp phần gây phù nề niêm mạc, tăng tiết dịch và co thắt đường thở. Việc ức chế tác động của leukotriene có thể giúp cải thiện một số triệu chứng của viêm mũi dị ứng và hen phế quản.
Tuy nhiên, theo các hướng dẫn điều trị hiện hành, montelukast không được khuyến cáo sử dụng thay thế corticosteroid xịt mũi trong điều trị viêm mũi dị ứng đơn thuần vì hiệu quả nhìn chung thấp hơn. Ngoài ra, thuốc đã được cảnh báo về nguy cơ xuất hiện các tác dụng không mong muốn liên quan đến tâm thần – thần kinh như thay đổi hành vi, rối loạn giấc ngủ hoặc thay đổi cảm xúc ở một số trường hợp hiếm gặp. Do đó, chỉ định cần được cân nhắc kỹ giữa lợi ích và nguy cơ.
Có nên tăng liều thuốc kháng histamine khi thuốc không còn hiệu quả?
Đây là câu hỏi rất thường gặp trong thực hành lâm sàng.
Không ít người bệnh tự ý uống gấp đôi hoặc kết hợp hai đến ba loại thuốc kháng histamine với hy vọng kiểm soát triệu chứng tốt hơn. Tuy nhiên, cách làm này hiếm khi mang lại lợi ích đáng kể vì vấn đề cốt lõi không nằm ở việc thiếu thuốc kháng histamine mà là phản ứng viêm đã vượt ra ngoài cơ chế của histamine.
Việc tăng liều không đúng chỉ định còn có thể làm tăng nguy cơ gặp tác dụng không mong muốn như buồn ngủ, khô miệng, bí tiểu hoặc ảnh hưởng đến khả năng tập trung, đặc biệt khi sử dụng đồng thời nhiều thuốc có cùng cơ chế.
Nếu sau một thời gian điều trị đúng liều mà triệu chứng vẫn kéo dài, người bệnh nên tái khám để được đánh giá lại thay vì tự ý thay đổi thuốc.
Liệu pháp miễn dịch đặc hiệu – giải pháp tác động vào nguyên nhân gây bệnh
Khác với các thuốc điều trị triệu chứng, liệu pháp miễn dịch đặc hiệu với dị nguyên (Allergen Immunotherapy – AIT) là phương pháp duy nhất hiện nay có khả năng thay đổi tiến triển tự nhiên của bệnh viêm mũi dị ứng.
Nguyên lý của phương pháp này là đưa vào cơ thể một lượng nhỏ dị nguyên đã được chuẩn hóa và tăng dần theo thời gian nhằm giúp hệ miễn dịch hình thành trạng thái dung nạp. Sau một thời gian điều trị, phản ứng quá mức của hệ miễn dịch đối với dị nguyên sẽ giảm xuống, từ đó làm giảm triệu chứng và nhu cầu sử dụng thuốc.
Liệu pháp miễn dịch đặc hiệu thường được cân nhắc ở những người đã xác định rõ dị nguyên gây bệnh thông qua xét nghiệm, có triệu chứng kéo dài mặc dù đã điều trị nội khoa tối ưu hoặc không muốn sử dụng thuốc trong thời gian dài.
Phương pháp này có thể được thực hiện dưới dạng tiêm dưới da hoặc ngậm dưới lưỡi tùy từng loại dị nguyên và chỉ định của bác sĩ. Thời gian điều trị thường kéo dài từ ba đến năm năm để đạt hiệu quả bền vững.
Những sai lầm khiến người bệnh nghĩ rằng thuốc không còn tác dụng
Trong thực tế, không ít trường hợp điều trị thất bại xuất phát từ việc sử dụng thuốc chưa đúng cách.
Một sai lầm thường gặp là chỉ dùng thuốc khi triệu chứng đã trở nên rất nặng rồi ngừng ngay khi thấy đỡ hơn. Điều này khiến phản ứng viêm không được kiểm soát đầy đủ và dễ tái phát.
Nhiều người cũng chưa thực hiện đúng kỹ thuật xịt mũi. Nếu đầu vòi xịt hướng vào vách ngăn mũi thay vì thành ngoài hốc mũi, thuốc có thể không phân bố đều trên niêm mạc, đồng thời làm tăng nguy cơ chảy máu mũi hoặc kích ứng.
Bên cạnh đó, việc tiếp xúc liên tục với dị nguyên như mạt bụi nhà, khói thuốc lá, lông động vật hoặc môi trường ô nhiễm cũng khiến quá trình viêm được duy trì dù người bệnh vẫn dùng thuốc đầy đủ. Điều trị bằng thuốc sẽ khó đạt hiệu quả tối ưu nếu không kết hợp kiểm soát các yếu tố kích phát.
Một nguyên nhân khác cần được lưu ý là không phải mọi trường hợp nghẹt mũi kéo dài đều do viêm mũi dị ứng. Viêm xoang mạn tính, polyp mũi, viêm mũi vận mạch, lệch vách ngăn hoặc phì đại cuốn mũi đều có thể gây các triệu chứng tương tự. Nếu điều trị viêm mũi dị ứng nhiều tuần nhưng không cải thiện, bác sĩ có thể chỉ định nội soi mũi hoặc các thăm dò khác để xác định nguyên nhân.
Khi nào nên đi khám chuyên khoa?
Người bệnh nên đến khám chuyên khoa Tai Mũi Họng hoặc Dị ứng – Miễn dịch nếu các triệu chứng kéo dài trên hai đến bốn tuần dù đã dùng thuốc đúng hướng dẫn, thường xuyên thức giấc vì nghẹt mũi, ảnh hưởng rõ rệt đến sinh hoạt hoặc phải sử dụng thuốc liên tục trong thời gian dài.
Việc thăm khám cũng đặc biệt cần thiết khi xuất hiện các dấu hiệu như chảy máu mũi tái diễn, đau vùng mặt, sốt, dịch mũi đặc màu vàng xanh kéo dài, giảm khứu giác hoặc nghi ngờ có polyp mũi. Ngoài ra, người mắc đồng thời hen phế quản cần được đánh giá toàn diện vì viêm mũi dị ứng và hen là hai bệnh lý có mối liên quan chặt chẽ trong khái niệm “một đường thở thống nhất” (united airway disease), và việc kiểm soát tốt viêm mũi có thể góp phần cải thiện kiểm soát hen.
Thuốc kháng histamine vẫn là một trong những lựa chọn quan trọng trong điều trị viêm mũi dị ứng, đặc biệt đối với các triệu chứng hắt hơi, ngứa mũi và chảy nước mũi. Tuy nhiên, nếu người bệnh cảm thấy thuốc không còn hiệu quả, điều đó không đồng nghĩa với việc cơ thể đã “nhờn thuốc”. Trong đa số trường hợp, nguyên nhân là phản ứng viêm đã trở nên phức tạp hơn, mức độ bệnh thay đổi hoặc phác đồ điều trị chưa phù hợp.
Thay vì tự ý tăng liều hoặc đổi nhiều loại thuốc khác nhau, người bệnh nên được đánh giá lại để lựa chọn chiến lược điều trị phù hợp, có thể bao gồm corticosteroid xịt mũi, liệu pháp phối hợp hoặc liệu pháp miễn dịch đặc hiệu khi có chỉ định. Điều trị đúng theo hướng dẫn chuyên môn, kết hợp hạn chế tiếp xúc với dị nguyên và tái khám định kỳ sẽ giúp kiểm soát triệu chứng hiệu quả, cải thiện chất lượng cuộc sống và giảm nguy cơ tiến triển thành các bệnh lý đường hô hấp khác như hen phế quản.
>>>>> Tìm hiểu thêm thông tin về các bệnh lý Tai Mũi Họng tại đây!
